Travma

Travma Nedir, Ne Değildir?

Travma sıradan zorlayıcı yaşantılardan farklı olarak, kişinin baş etme kapasitesini aşan şiddette ve sinir sistemini kalıcı biçimde tehlike alarmına geçiren yaşantılardır.

Aynı olay bir kişi için travmatik etki yaratabilirken, bir başkası için daha az sarsıcı olabilir. Bu fark biyolojik yatkınlık, geçmiş deneyimler ve sosyal destek düzeyiyle ilişkilidir.

Klinik psikoloji ve psikiyatri alanlarında travma, çok daha belirgin kriterlere sahip bir kavramdır. Bireyin yaşamını veya bütünlüğünü tehdit eden bir olaya maruz kalması ya da tanık olması sonucunda gelişen, yoğun çaresizlik ve korku duygularıyla karakterize, kalıcı psikolojik etkiler bırakan bir yaşantı olarak tanımlanır (APA, DSM-5, 2013).

Büyük “T”

Kişinin yaşamını doğrudan tehdit eden ya da ağır yaralanmalara, kayıplara neden olan deprem, savaş, işkence, cinsel saldırı ve ağır kazalar gibi olaylardır.

Araştırmalar, bu tür travmaların Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) gelişiminde en güçlü risk faktörleri arasında olduğunu göstermektedir (Yehuda & McFarlane, 1995).

Küçük “t” ise

Çoğunlukla yaşamı doğrudan tehdit etmeyen ama tekrarlayıcı, kronik ve sistematik stres yükleri yaratan yaşantılardır. Bunlar zamanla kişinin benlik algısını ve güven duygusunu zedeleyebilir. Yapılan çalışmalar, bu travmaların uzun vadede depresyon, anksiyete ve ilişki sorunlarıyla yakından ilişkili olduğunu göstermektedir (Felitti et al., 1998).

• Çocuklukta sürekli eleştirilmek veya duygusal ihmal
• Akran zorbalığı
• İş yerinde mobbing
• Partner ilişkilerinde psikolojik şiddet
• Kimlik, aidiyet ya da ayrımcılığa bağlı ötekileştirici tutumlar

Kolektif Travmalar yalnızca bireysel değil, toplumsal veya kurumsal düzeyde işleyen devamlı ve örgütlü şiddet biçimlerini ifade eder. Bu tür travmalar, toplulukların hafızasında kalıcı izler bırakır (Herman, 1992).

• Politik baskı, savaş ve soykırım
• Göç ve mültecilik deneyimleri
• Ayrımcılık, ırkçılık, toplumsal cinsiyet temelli şiddet

Ayrıca bilimsel bulgular cinsel şiddet, işkence gibi insan eliyle yaratılan travmaların doğa kaynaklı travmalardan çok daha yıkıcı olduğunu göstermektedir (Kessler et al., 1995). Bunun nedeni güven duygusunun ve kişilerarası bağların daha fazla zedelenmesidir.

Kompleks Travma kavramı tekrarlayan, uzun süreli ve genellikle çocuklukta başlayan travmatik yaşantıları tanımlar. Kompleks travma kişinin benlik algısını, kimlik gelişimini ve ilişki kurma biçimlerini derinden etkiler.

Bowlby’ nin bağlanma kuramında, erken dönemde güvenli bağlanma travmanın etkilerine karşı güçlü bir koruyucu faktör olarak vurgulanır. Çocukluk çağı travmaları, güvensiz bağlanma biçimleriyle yetişkin ilişkilerine yansır.

Bağlamsal Yaklaşım’ a göre travmaya verilen reaksiyon yalnızca bireysel değil, çevresel bağlam içinde şekillenir. Yoksulluk, toplumsal cinsiyet rolleri, savaş ortamı gibi faktörler travmanın hem ortaya çıkışını hem de iyileşme sürecini belirler.

Travmanın Sinir Sistemindeki İzleri

Nörogörüntüleme çalışmaları, travmanın beyinde yapısal ve işlevsel değişiklikler yarattığını göstermektedir: Amigdalanın aşırı aktivitesi (tehlike alarmı), hipokampüste küçülme, prefrontal korteksin düzenleyici etkisinin baskılanması, Hipotalamus-Hipofiz-Adrenal Aksında (HPA) düzensizlik (Yehuda et al., 2015).

Travma ile Baş Etmek Mümkün mü?

Psikoterapötik yaklaşımlar: Göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme (EMDR), bilişsel davranışçı terapi (BDT), şema terapi ve diğer psikoterapi yöntemleri travmatik anıların yeniden işlenmesine yardımcı olur.

Erken dönemde sağlanan psikolojik desteğin, travma sonrası kronik bir bozukluk gelişmesini %50’ den fazla azalttığı bilinmektedir (Lancet Psychiatry, 2014).

Beden odaklı yöntemler: Mindfulness, nefes ve beden farkındalığı teknikleri sinir sistemini düzenler. Dissosiyasyon (ayrışma, kopma) durumlarında bedenle yeniden bağlantı kurmakta önemli bir etkisi bulunur.

SIKÇA SORULAN SORULAR

Küçük travmalar “t” önemli mi?
Evet. Uzun vadede tekrarlayan etkileri nedeniyle psikolojik sağlık üzerinde en az büyük “T” travmalar kadar derin izler bırakabilir.

Her travma TSSB’ ye yol açar mı?
Hayır. Travmaya maruz kalanların önemli bir kısmı dayanıklılık geliştirir veya hayatına önceki gibi devam edebilir. Ancak yaklaşık %10’unda TSSB gelişir.

Travma neden herkeste aynı etkiyi bırakmaz?

Aynı travmaya maruz kalan iki kişi farklı tepkiler gösterebilir. Bu farklılığı genetik yatkınlık, erken dönem yaşantılar, sosyal destek ve kültürel bağlam gibi faktörler belirlemektedir.

Travmaya bağlı etkiler kendiliğinden geçer mi?
Bazı kişiler zamanla toparlanabilir ancak travmatik anılar işlenmezse yıllar sonra bile tetikleyici olabilir.

Travma Sonrası en etkili psikoterapi yöntemi nedir?
Sıklıkla EMDR, BDT ve destekleyici yaklaşımların etkinliği bilimsel olarak gösterilmiştir.

Travma, tek bir tanıma indirgenemeyecek kadar karmaşık bir kavramdır. Bazen yaşamı altüst eden olaylar, bazen de birikerek benlikte iz bırakan deneyimlerdir.

İyi haber: Modern yaklaşımlar travmayı “dönüştüren” bir deneyim olarak da ele almaktadır.

Travmatik deneyim anlamlandırıldığında ve işlendiğinde, aynı zamanda kişide travma sonrası büyümeyle sonuçlanma potansiyeli taşır.

Travma Sonrası Stres Bozukluğu

Kayıp ve Yas

Yas artık sevdiklerinin olmadığı bir dünyayı anlamlandırma çabasıdır. Sevdiğin kişiyle vedalaşmak oldukça acı dolu bir süreçtir. Joan Didion, eşinin ölümünden sonra “kayıp yaşamın bir parçası değil, kendisidir” diye ifade etmiştir. Çünkü birini ya da bir şeyi kaybetmek, aynı zamanda onunla yaşanabilecek tüm gelecekleri de kaybetmektir. Bildiğimiz yas anlatıları çoğunlukla ölümle başlar ancak danışanlarımda ve klinik gözlemlerimde en çok karşılaştığım şeylerden biri, toplum tarafından ‘tanınmayan kayıpların’ yasının da en az ölüm kadar ağır oluşudur.

 “Ben en çok annemi sevdim.  Bir de çocuktum bir zamanlar, şimdi değilim” Didem Madak

Bazen yas adı konulmamış bir zamanı, bir hayali de içerir. Aynı zamanda olmayanın da yası tutulur; yıllar geçmesine rağmen gerçekleştiremediğini düşündüğün potansiyelin de… Bir dostun uzaklaşması, bir evcil hayvanın ölümüyle evdeki neşenin eksilmesi, bir ilişkinin bitişinden sonra boş kalan mesaj kutusu… Artık erişilemeyenle vedalaşma, bağ kurma çabası…

Yas, psikolojik bir rahatsızlık değil doğal bir süreçtir. Fil gruplarının ölen bireylerin çevresinde daireler çizdiği, anne yunusların ölü yavrularını günlerce sırtlarında taşıdığı bilinir. Bu davranışlar bağ kurmanın, kaybetmenin ve kaybı anlamlandırma ihtiyacının canlılıkla birlikte var olduğunun en güzel kanıtıdır.

Göç eden biri, valizine sığmayan duygularla başka bir ülkede dona kalabilir. Sevgilinin yaşanan tüm güzel anları değersizleştirerek terk etmesi, kendilik hissimizin de zedelendiği acı bir hazmetme sürecine dönüşebilir. “Yaşadıklarımız gerçek değil miydi?” sorusu ve terk edilme yasının birleşmesi, sevdiğinin ölmesi kadar ızdırap verici olabilir.

Herkesin yas süreci benzersiz olsa da Kübler Ross’ a göre, çoğu insanın ortak olarak geçtiği belli aşamalar vardır. İnkâr, öfke, pazarlık, depresyon ve kabullenme gibi evrelerden geçilir. Ancak herkes bu evreleri aynı sırayla ya da aynı şekilde yaşamaz. Kayıp sözün bittiği yerdedir. Bazen ne söylense yaşananı ifade etmeye yetmez. Kimi zaman sessizdir, kimi zaman ise öfkeyle anlatılır. Bazılarımız da bastırılamayan bir anlatma ihtiyacı hissederiz. Az önce defnedilen kişinin her an çıkıp gelebilecek gibi gelmesi gidenin ardından gelen dayanılmaz hüznün zihne inkâr edecek kadar ağır geldiğinin bir ifadesidir. Bazen bir çocuğun “hiçbir şey olmamış gibi” oyun oynaması; o anda anlamlandırılamayan kayıpların, yıllar sonra bir ayrılıkta, bir taşınmada, ergenlik gibi başka bir dönemde yaşanacağın habercisidir. Kabul evresi ise acının bittiği değil, kaybın geri döndürülemez olduğunun kabulü ve bu gerçekle birlikte yaşanabilir bir denge kurulduğu noktadır.

Continuing Bonds sağlıklı bir yasın parçalarını, kaybedilen kişiyle yeni bir içsel ilişki kurma, onun fikirlerini içsel olarak taşıma, anılarını canlı tutma olarak tanımlar.

“Devam eden bağlar” kavramını merkeze alan kuramlara göre; yas sürecinde kaybedilenle bağ kopmaz, yeni bir ilişki biçimi kurulur”. Bu süreçte bir gün kabullenme içinde hissedebilir, ertesi gün sokakta benzer birini görünce tekrar başa dönebiliriz. Kişinin sevdiğiyle kurduğu içsel diyaloğun şekli kadar, bu diyaloğun ona ne yaptığı da önemlidir. Bu iletişim birimizde yorucu bir işlev gösterirken, bir diğerimiz için hayata dönme ve devam edebilme yolu anlamına gelebilir. Bazen ölen kişiyle devam eden bağımız tıpkı yaşayan biriyle olan bağımız gibi karmaşık ve zedeleyici olabilir.

Yas Sürecinde Kendimize Nasıl Yaklaşalım?

Önce onunla baş edemeyeceğimizi sanırız; hatta nasıl dayanacağımızı, yaşayacağımızı hayal bile edemeyiz. Delirecekmişiz gibi gelir. Sonra vedalaşıp yaşamayı öğreniriz. Ne yazık ki, acının içinden geçmeden, onu dönüştürmek mümkün değildir. Zamanla acımız küçülmez ama biz onun etrafında büyürüz.

Yas, bastırılmak değil, görülmek ve duyulmak ister. Bu nedenle lütfen yasınızı yaşama hakkını kendinize, ihtiyacı olan alanı yasınıza verin.

İçe çöken tarifi zor duygularla güçlü görünmeye veya bir an önce normale dönmeye çalışmak, bedeninizi ve zihninizi daha çok tahrip eder ve yas sürecinin hazmedilmesini zorlaştırır.
Acılarınız konusunda konuşmaktan çekiniyorsanız bir kağıt, kalem alıp içinizden ne geliyorsa anlatmak; çizimle ifade etmek rahatlamak için iyi bir yol olabilir. Acılarınızla baş etmek için zararlı maddelerle veya alkol kullanarak rahatlamaya çalışmak acılarınızın hafiflemesi bir yana size daha fazla zarar verecek olan şeylerdir.

Kimi zaman bu hazmetme süreci, kişinin işlevselliğini etkilemeden içsel bir sıkışmayla devam eder. İçinde dolanıp duran o ağır, tarifsiz his; belki tam da bu yüzden, bir uzmanın yanında söze ve göz yaşına dökülebilir. Çünkü yas ne kadar doğamızın bir parçasıysa, duygulara alan açan ve ritminize saygı duyan bir uzmanla paylaşmak da o kadar doğaldır. Terapi içe çöken, açıklayamadığı bir eksiklikle dolaşan herkes için bir alan olabilir.

Bu acılı ve zorlu süreçte sizi sevenlerin desteği gündelik hayatınızı sürdürebilmenize yardımcı olacaktır. İhtiyaçlarınızı dile getirebilmeniz en doğal hakkınızdır ve çok önemlidir. Yalnız kalma ihtiyacınıza da alan açarak; çevrenizdeki insanları kendinizden uzaklaştırmamanız kayıp sonrası hayatınıza adapte olabilmeniz için önemlidir. Her ne kadar acınızla ilgili olmayan konuşmaların içinde bulunmak zor olsa da, sizi anlayan ve size iyi gelen kişilerin etrafında olmak daha iyi hissetmenize sebep olabilir. Yasınızın bastırılmaya değil; “görülmeye ve duyulmaya” ihtiyacı vardır. 

Yas Tutan Birine Nasıl Yaklaşmalıyım?

Yas yaşayan bir yakınımıza nasıl eşlik edeceğimizi bilmek çoğu zaman zorlayıcıdır. Yanında olmak isterken ne yapacağımızı, ne diyeceğimizi şaşırmış hâlde bulabiliriz kendimizi. Bazen çaresiz ve yetersiz hissederiz.  Özbakımı ve rutinlerini sürdürebilmesi için baskı yapmadan teşvik edebilmek kritiktir. Bu destek hayatı sekteye uğramış kişi için tahmin ettiğimizden çok daha etkilidir. Desteğin sürdürülebilirliği, kaybın hemen arkasından yanında olmaktan çok daha önemlidir.

“Güçlü ol”, “her şeyin bir nedeni vardır”, “zaten yaşlıydı” gibi iyi niyetle söylenen cümleler çoğu zaman kişiyi yalnızlaştırır. Daha önce ben de “şunu yaşamıştım, seni çok iyi anlıyorum” kıyasıyla empati kurma çabası o anda kendi nezdinde dünyanın en büyük acısını yaşayan kişi için işlevsiz olur. Acının karşısında şapka çıkarmak gerekir. Yas tutan biri için en anlamlı şey, onun ritmine eşlik etmektir. Sessiz bir dinleyici olmak, orada olduğunu hissettirmek, bir çorba yapmak, birlikte yürümek… Bazen hiçbir şey demeden yanında durmak, en çok şeyi söylemektir. Yas, sözle değil, varlıkla taşınır.

Afet ve Kriz Psikososyal Destek

Obsesif Kompulsif Bozukluk

Panik Bozukluk

Depresyon

Anksiyete Bozukluğu

Özgül Fobiler

Kaygı Bozuklukları

Sosyal Kaygı

Demans

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu

Çocuk Değerlendirme

Anaokuluna ve Okula Adaptasyon

Çocukta Duygu Regülasyonu

Ebeveyn Tutumları

Hangi Yaklaşım Nasıl Bir İz Bırakır?

Çocuklar, söylediklerimizden çok davranışlarımızdan öğrenir. Gözleri ve dikkatleri sosyal referans aldıkları ebeveynlerinin üzerindedir. Ebeveynlerin tutumları, çocukların hayata, kendilerine ve başkalarına bakışlarını şekillendirir. Bu nedenle çocuğun duygusal, sosyal ve bilişsel gelişiminde kritik bir rol oynar.  

Otoriter Ebeveynlik

Doğal gelişim süreçlerinde çocuk otoriteyle kendisini güvende hisseder. Gelişim düzeyine uygun sınırlara ve bunlara uymakta zorlandığında şefkatli bir desteğe ihtiyacı vardır.
Otoriter ebeveyn tutumu ise çocuğun davranışlarını katı kurallar ve yüksek beklentilerle kontrol eden; itaat ve disipline aşırı vurgu yapan, ancak duygusal sıcaklık ve açıklığın düşük olduğu bir ebeveynlik tarzıdır.

Bu yaklaşımda ebeveynin beklentisi, çocuğun kurallara koşulsuz uymasını sağlamaktır. İletişim genellikle tek yönlüdür; çocukların duyguları, görüşleri veya bireysel ihtiyaçları çoğu zaman dikkate alınmaz.

• “Ben ne dersem o olur” anlayışıyla hareket etme
• Emir verme ve sorgulamaya izin vermeme
• Sık sık ceza uygulama
• Yüksek beklenti ve düşük empati dengesi
• Sevgi ve onay göstermede kısıtlılık
• Hatalara karşı düşük tolerans

Örnekler:

• Çocuğun başarısını takdir etmeden, yalnızca “neden 100 almadın?” diye sorgulamak
• Hata yapan çocuğa açıklama fırsatı vermeden cezalandırmak
• “Ben senin iyiliğini senden iyi bilirim” diyerek karar süreçlerine dahil etmemek
• “Sus, büyükler konuşuyor” tarzında iletişimi kesmek
• Çocuğun korku ya da kaygı temelli uyum göstermesini “saygı” zannetmek

Sonuçları:

Bilimsel bulgulara göre, otoriter tutumla büyüyen çocuklarda kaygı bozuklukları, düşük benlik saygısı ve sosyal çekingenlik riski artar (Baumrind, 1967).

Bu tutumla yetişen çocuklarda genellikle içe kapanma, öfke birikimi ya da tam tersi aşırı uyum davranışları görülebilir. Çocuk, “kural koyucu” otoriteye bağımlı hale gelir ve kendi kararlarını verirken hata yapmaktan yoğun korku duyar. Ya da tam tersi tepkisellik gelişir.

Aşırı Toleranslı Ebeveyn Tutumu

Sınır koymakta zorlanan ya da çocuğun her isteğini karşılayan ebeveyn tutumudur. Duygusal olarak çocuğun ihtiyacı olan sıcaklık vardır ancak ihtiyacı olan disiplin, yönlendirme ve tutarlılık zayıftır. Sıklıkla çocuğun zorlayıcı duygularıyla kalmakta ve baş etmekte zorlanan ebeveyn “üzülmesin, kırılmasın” diyerek kontrolü elden bırakır.

Sınır koymaktan kaçınan tutum, genellikle kendi çocukluğunda otoriter veya cezalandırıcı ebeveynlik görmüş veya suçluluk duygusu, boşanma gibi sebeplerle aşırı telafi etme çabası içine giren ebeveynlerde gözlenmektedir.

Örnekler:

• Sınır koymaya çalışsa da tutarlılık gösterememek “Tamam ağlama, al istediğini”.
• Çocuğun her isteğine boyun eğmek “Canı isterse yapar”, “Zaten o daha çocuk”.

Sonuçları:

Aşırı izin verici ebeveynlikle büyüyen çocuklarda, özellikle davranış problemleri ve sosyal uyum zorlukları daha sık gözlenir (Baumrind, 1991).

Bu tutumla yetişen çocuklar genellikle sabırsız, sınır tanımakta zorlanan ve erteleme eğilimli olabilir. İç denetimleri zayıf kalır, kuralların neden var olduğunu anlamakta güçlük çekerler. Çocukta dürtüsellik, benmerkezci tutumlar, sorumluluktan kaçınma, düşük akademik başarı gibi etkilere yol açar.

İhmalkâr Ebeveynlik

Bu kavram, öncelikle (Diana, 1967 ve Maccoby & Martin, 1983)’ün ebeveynlik tipolojilerine dayanır.Bağlanma teorisi ve duygusal ihmal literatürü bu tutumun çocukta bağlanma travması riskini artırdığını göstermiştir.

Bu model, ebeveyn tutumlarını iki eksende tanımlar:

• Duygusal sıcaklık
• Davranışsal denetim

Ebeveyn çocuğun fiziksel ihtiyaçlarını kısmen karşılayabilir, ancak duygusal olarak çoğunlukla erişilemez, ilgisiz ya da tükenmiş haldedir.
Bu ebeveynlik biçiminde ne sınır vardır ne de yönlendirme; çocuğun dünyasında “görülme” ve “değerli hissetme” duygusu eksik kalır.

İhmalkâr ebeveynlik, çoğu zaman duygusal kapasite eksikliğinin veya tükenmişliğin sonucudur. Bu ebeveynlerin kendileri de genellikle duygusal ihmal görmüş ya da duygusal regülasyon becerilerini öğrenememiş bireylerdir.

Örnekler:

• Çocuğun duygularına ve ihtiyaçlarına karşı ilgisiz veya yetersiz tepki verme
• Çocuğun duygusal krizine kayıtsız kalmak: “Abartıyorsun, geçer.”
• Günlük ihtiyaçlarını unutturacak kadar iş, sosyal medya veya kendi sorunlarına gömülmek
• Çocuğun okulda yaşadığı zorluklara ilgisiz kalmak
• Fiziksel olarak orada olup, duygusal olarak “uzakta” olma Örn. sürekli telefonla ilgilenme
• Aşırı iş yükü, depresyon, bağımlılık, kendi travması gibi nedenlerle ebeveynlik işlevinin aksaması
• “O kendi halleder.” veya “Zaten büyüdü, artık ilgilenmeye gerek yok.” gibi tutumlar
• Çocuğun eğitimine, arkadaş çevresine veya duygusal yaşamına dair düşük farkındalık

Çocuk Üzerindeki Etkileri:

İhmal edici ebeveynlikle büyüyen çocuklarda bağlanma problemleri, ilişkisel yetersizlik ve riskli davranışlara eğilim daha yaygındır (Steinberg, 2001). Çocuk kendini görülmemiş, değersiz ya da sevilmeye layık değilmiş gibi hissedebilir. Yetişkinlikte terk edilme korkusu veya duygusal mesafe gelişebilir. Duygularını tanımakta ve ifade etmekte zorlanabilir. İleride psikoterapötik süreçlerde sıklıkla duygusal yoksunluk, boşluk hissi olarak ifade edilmektedir. Odaklanma güçlüğü, sosyal geri çekilme, düşük özgüven gibi akademik ve sosyal sorunlar sık görülür.

Dengeli ve Demokratik Ebeveyn Tutumları

Hem sınırların hem de duygusal sıcaklığın korunduğu, çocuğun ihtiyaçlarına duyarlı ama yönsüz bırakmayan bir tutumdur.
Ebeveyn, çocuğun duygularını anlamaya isteklidir. Davranışlarının nedenini açıklar, aynı zamanda sınır koymaktan çekinmez. Çocuğun hem kendini güvende hissetmesini hem de sorumluluk geliştirmesini sağlamak için rehberlik eder. Baumrind’e göre destekleyici ebeveynlik çocukta güvenli bağlanmayı ve içsel disiplin gelişimini sağlar.

Dengeli ebeveynlik diğer ebeveynlik tutumlarından farklı olarak nöropsikolojik regülasyon bilgisini de içerir. Ebeveyn yalnızca konuşarak değil, beden dili, ses tonu ve tutarlılığıyla da çocuğa güven verir. Güvende hisseden çocuk daha kolay yatışabilir ve duygusal regülasyon becerileri, ebeveynin eş duyumlu tutarlılığıyla gelişir. Çocuğun sinir sistemi, ebeveynin sakinliğiyle senkronize olur(Siegel & Bryson, 2011). Bu tutum, güvenli bağlanmayı, öz denetimi ve psikolojik dayanıklılığı güçlendirir.

• Duyguyu tanıma ve adlandırma: Çocuğun davranışından önce duygusunu fark etmek “Sen kızmışsın galiba, oyuncağını vermek mi zor geldi?”.
• Sınırı net ve sakin biçimde koyma “Öfkelenmen normal ama vurmak hiç uygun değil”.
• Nedeni kısaca açıklamak ve seçenek sunmak “Eğer istensen öfkeni birlikte konuşabiliriz, istersen biraz yalnız kalabilirsin”
• Tutarlılık göstermek: Aynı davranışa her seferinde benzer tepki vermek. Çocuğun zihninde “dünya öngörülebilir” hissini güçlendirir.
• Telafiyi önemsemek. Ebeveyn de hata yapabilir; önemli olan telafi etmektir. “Az önce sana bağırdım, bu doğru değildi. Üzgünüm, yeniden konuşalım mı?”.
• Çocuğun görüşünü önemsemek, merakla yaklaşmak. “Bu konuda senin fikrini merak ediyorum.”, “Kuralımız var ama nedenini de konuşabiliriz.”.

Çocuk Üzerindeki Etkileri:

• İç disiplinin ve özgüvenin güçlenmesi
• Duygularını ifade edebilme ve düzenleyebilme becerisi
• Başkalarının sınırlarına saygılı olma, sorumluluk alabilme
• Problem çözme becerilerinin gelişmesi
• Akademik motivasyon ve başarı

Sık Sorulan Sorular

Peki Ebeveynlik Tutumu Değiştirilebilir mi?

Evet. Ebeveynlik öğrenilen bir süreçtir. Davranışlar gözden geçirilebilir, daha güvenli ve destekleyici bir ilişki kurmak için farkındalık geliştirilebilir.

Terapide ya da danışmanlık süreçlerinde, çocuğunuza sağlıklı bir biçimde sınır koymak, duyguları düzenlemeyi öğretmek ve başka ihtiyaç duyulan konular üzerine yeni yöntemler geliştirmek mümkündür.

En iyi ebeveynlik tarzı hangisidir?

Tek bir “doğru” yoktur ama destekleyici ve sınır koyan demokratik tutum, dengeli ebeveynlik çocuk gelişiminde en sağlıklı sonuçlara ulaşmıştır. Bilimsel olarak etkinliği kanıtlanmış tutumları özgün ilişkinize dahil etmeniz önerilir.

Zamanında sert davrandım, çok mu geç?

Hayır. İlişkiler her zaman onarılabilir. Çocuğun duygusal belleğine açıklama, farkındalık ve yakınlıkla yeni deneyimler eklenebilir.

Çocuğum çok ağladığı için her dediğini yapıyorum. Başka çözüm bulamıyorum. Ne yapabilirim?

Ağlamak bir duygu ifadesidir ama her isteğin karşılanması sınır kavramının gelişmesini engeller. Zorlayıcı duygularla baş edebilme kapasitesi ancak duyguda kalmasıyla ve sizin de onunla kalabilip eşlik etmenizle mümkündür.

Çocuğuma bazen hiç istemediğim gibi davranıyorum. Sonra çok üzülüyorum.

İstenmeyen davranıştan çıkış kapısı fark etmektir. Henüz dönüştürememiş olsanız bile en önemli eşiği geçtiniz. Sonraki basamakta biraz gözlemlemek “Ne olduğunda bunları yaşıyoruz?” “Bu hisler veya tepkiler nereden tanıdık geliyor? Bunlara bakmak isteyebilirsiniz. Kontrol edebilmeniz için tetiklendiğiniz yerleri fark edip tepkinin nereden geldiğini anlamanız önemli.

“Şu an ben gerginim, önce bir nefes alayım, sonra konuşalım.” Bu yaklaşım, travma aktarımını keser ve güven hissini yeniden kurar.

Hiçbir ebeveyn mükemmel değildir. Buna gerek yoktur. İstenmeyen andan sonra özür dilemek, çocuğun güvenini korur.

“Az önce bağırdım, bu doğru değildi. Üzgünüm. Şimdi istersen yeniden konuşabiliriz.”
Onarım, çocuğa hataların da ilişkiyi bitirmediğini öğretir. Çocuklar bir ilişkide çıkan problemlere dikkat kesildikleri kadar sonrasında neler olduğuna da dikkat kesilir. Bir şey yokmuş gibi davranılması anlamlandırmalarını zorlaştırır ve güvenlik duygularını zedeler. Bu yüzden nasıl telafi edilebileceğini göstermek önemlidir.

Ben çok baskılandım, ihtiyaçlarım karşılanmadı. Çocuğumun benim gibi olmasını istemiyorum.

Sağlıklı gelişim açısından bir şeyin çok fazlasını veya azını; uçlarda olanı çok istemeyiz. Aşırı sertlik de, aşırı yumuşaklık da işlevsel değildir.
Sınır çocuğun ihtiyacıdır. Çocuk için öngörülebilirlik sağlar; çocuğu gelişim düzeyine uygun olmayan kararlar verme sorumluluğundan korur. Sevgiye sınırları eklemek güvende hissetme yaratır.

“Ne kadar üzüldüğünü ben de görüyorum ama bu davranış uygun değil. Gel birlikte çözüm bulalım.” Bu tutum, otorite ve şefkat dengesini sağlar.
Çocuğunuzla ilişkinizde kendi çocukluğunuzda karşılanmayan ihtiyaçlarınıza ve yaşadığınız zorluklara odaklanmanızın sağlıklı sonuç vermesini beklemeyiz. Çocuğunuzun ihtiyaçlarına ve rasyonel tarafınıza güvenmenizi öneririm.

Babaannesi ve dedesi öyle alıştırdı, ne yaparsak yapalım söz dinletemiyoruz.

Aile dinamiğinin ve çocuk bakımının içine büyüklerin, yakınların dahil olması ve beraberinde gelen tutum farklılıkları çocuğun zihninde karışıklığa sebep olabilir. Her ne kadar zorlayıcı olsa da bu tabloyu dönüştürmek mümkündür. Tutarlılık, her zaman aynı tepkiyi vermek değil; benzer durumlarda öngörülebilir olmak demektir. Çocuğun dikkatini ailenizdeki tutarlı sınırlara çekmek, onu gözetmenin sizin sorumluluğunuz olduğunu hatırlatmak önemlidir, bu süreçte yumuşak geçişlerle tekrar kendi ritminizi yakalayabilirsiniz.

İletişiminizde büyüklerin etkisini göz önünde bulundururken kendi sınır sisteminizi de gözden geçirmekte fayda var. Hangi koşullarda esneklik gösteriyorsunuz? Bu konu sizin için oldukça zor; bu zorlukla başa çıkmak için nasıl davranıyorsunuz? Tükendiğiniz noktalarda ya da sabırsız tepkiler verir misiniz? Çok fazla ya da çok az kural koyuyor olabilir misiniz?

Çocuğuma karşı çok tahammülsüz hissediyorum

İhmalkâr ya da sabırsız tepkilerin çoğu tükenmiş ebeveynden gelir. Ebeveyn kendi ihtiyaçlarını karşılamadıkça, kendi duygusal bakımını almadıkça, duygusal olarak ulaşılabilir olamaz. Dinlenmek, destek almak, terapi görmek çocuğa yapılan en büyük iyilik olur.

Sınav Kaygısı

Öz Şefkat

Cinsel İşlev Bozuklukları

Doyumlu Cinsel Yaşamın Önemi

Cinsellik, yalnızca biyolojik bir haz değil; duygusal yakınlık, paylaşım ve güvenin bir araya geldiği çok boyutlu bir deneyimdir. Doyumlu bir cinsel yaşam, bireyin kendi bedenini tanıması, partneriyle açık iletişim kurması ve toplumsal mitlerin ötesinde özgürleşebilmesi ile mümkün olur (Lawrance & Byers, 1995).

Cinsel ilişkinin daha doyumlu olması, karşılıklı güven ve saygıya dayanır. Cinselliğin nasıl yaşanacağına dair ayrıntılar ve fanteziler kişilerin ortak kararı olmalı ve rıza çerçevesi dahilinde gerçekleştirilmelidir (Cinsel Eğitim Tedavi ve Araştırma Derneği, Cinsel Eğitim, Tedavi ve Araştırma Derneği (CETAD)).

Cinsel birleşme için uygun zaman ve ortam seçilmelidir. Güvensiz ortamlarda doyum sağlanması güçtür. Çünkü partnerlerin, cinsel haz duyabilmesi için tüm duyu organlarının ve beynin buna hazır olması gerekir.

Yapılan araştırmalar, kadınların yaklaşık %43’ ünün, erkeklerin ise %31’inin yaşamlarının bir döneminde en az bir cinsel işlev bozukluğu yaşadığını göstermektedir (McCabe et al., 2016). Bu bozukluklar sadece bireyin değil, çiftin ilişkisel doyumunu da olumsuz etkiler.

Cinsel sorunların en önemli nedeni bilgi eksikliğidir; Türkiye’de yapılan bir araştırmaya göre bu oran %62’dir. Bu bilgi eksikliği, çok sayıda bireyin ya da partnerin cinsel yaşamlarında sorun yaşamasına, bu nedenle ilişkilerinin bozulmasına neden olabilmektedir. En önemli ikinci sebep ise mitler olarak gösterilmiştir.

Başlangıçta cinsel birleşme denemeleri devam etse de genellikle bir yıl sonunda denemeler bırakılır. Tedavi ancak çocuk sahibi olmak istediklerinde gündeme gelir. Eşlerden birindeki erken boşalma gibi bir cinsel sorun olması diğer kişide de orgazm sorunu veya isteksizliğin ortaya çıkmasına neden olabilir.

Cinsel İşlev Bozuklukları Nelerdir?

Cinsel İstek Bozuklukları

Cinsel fantezi, düşünce veya arzu kaybıyla tanımlanır. Kadınlarda daha sık görülür.
Kadınlarda %30, erkeklerde %15 oranlarında saptanmıştır. Depresyon başta olmak üzere birçok psikiyatrik rahatsızlık cinsel isteği azaltır ya da geçici bir süre ortadan kaldırır. Aynı zamandayas, ekonomik güçlükler gibi sıkıntı ve üzüntü yaratan durumlar cinsel isteği azaltabilirler. Kilo alımı, kişinin çekiciliğini yitirdiğini düşünmesi sekse olan ilgilinin azalmasına neden olabilir. Hamilelikte cinsel ilişkinin uygun olmadığına ilişkin inançlar cinsel kaçınmalara ve zamanla istek ve uyarılma sorunlarına neden olabilir. Doğumdan sonra da yeni rollere adapte olma süreci cinsel isteği azalabilir.

Tedavi: Bilişsel Davranışçı Terapi (Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT)), cinsel terapi, çift terapisi; bazı durumlarda hormon tedavisi. Tedaviyle %50–60; farmakolojik destekle (kombin tedavi) %70’e kadar iyileştiği görülmektedir.

Cinsel Uyarılma Bozuklukları

Kadında uyarılmanın olmaması (Kadında Cinsel Uyarılma Bozukluğu (FSIAD)), erkekte ereksiyon sağlayamama veya sürdürememe (Erektil Disfonksiyon (ED)) olarak izlenmektedir. Görülme sıklığı kadınlarda %10 –20; erkeklerde 40 yaş üstünde %20–30’dır. Uyarılma ve orgazm zorluklarının devam ettiği durumlarda genellikle süreç ilerledikçe erken boşalma ve cinsel istek bozukluğu da gelişebilmektedir

Tedavi: Kadında cinsel terapi, mindfulness gibi yaklaşımların; erkekte Fosfodiesteraz Tip 5 inhibitörleri (PDE5) inhibitörleri (sildenafil) ve psikoterapi etkinliği kanıtlanmıştır. Erkeklerde ilaç tedavisi eklenerek (%70–80); kadınlarda hormon tedavisi ve psikoterapinin %70 oranlarında etkinliği olduğu bilinmektedir.

Orgazm Bozuklukları

Kadında orgazmın olmaması ya da gecikmesi; erkekte nadir görülen boşalma sorunları orgazm bozukluğu olarak tanımlanır. Kadınlarda sıklığı %10–15; erkeklerde %0–3.

Evlenmemiş kadınlara bekarete değer vermeyi ve cinselliği konusunda engellemelerin ancak meşru bir evlilik ilişkisinde kalkabileceği öğretilir. Ancak yıllarca cinsel duygularını bastırdıktan sonra meşru bir cinsel ilişkide bu baskının kalkması gerçekçi değildir.

Ayrıca duygu ve davranışları üzerinde her zaman kontrol sağlamak isteyen kişiler, cinsel ilişkisi sırasında da cinsel uyaranın belli bir düzeyin üzerine çıkmasını engellerler ve orgazm olamazlar.

Tedavi: Kadında klitoral uyarı egzersizleri, cinsel terapi; erkekte gevşeme ve iletişim çalışmaları. Tekniklerin başarı oranı kadında %60–70, erkekte %50 olarak belirtilmiştir.

Boşalma Bozuklukları

Erken boşalma: Penetrasyondan önce ya da hemen sonra istemsiz boşalma. Erken boşalmanın toplumda görülme sıklığı %20–30 olarak görülmektedir.

Tedavi: Erken boşalma için BDT, Seçici Serotonin Gerialım İnhibitörleri (SSRI) ilaçlar (serotonin geri alım inhibitörü). Erken boşalmada bu yöntemlerin %70–80 oranlarında iyileşme sağladığı bilinmektedir.

Gecikmiş boşalma: Yeterli uyarıya rağmen boşalmanın çok zor olması ya da hiç olmaması. Bu durum toplumda %1–3 oranlarında yaygındır.

Tedavi: Gecikmiş boşalma için psikoterapi ve farmakolojik desteğin %40–50 çözüm olduğu tespit edilmiştir.

Cinsel Ağrı Bozuklukları

Disparoni: Cinsel ilişki sırasında ağrı. Kadınlarda %10–15; erkeklerde <%5  görülmektedir.

Tedavi: Disparoni için medikal inceleme ve cinsel terapiyle disparoni %60–70 gibi yüksek bir oranda başarı yakalanabilmektedir.

Vajinismus: Vajinal kasların istemsiz kasılmasıyla penetrasyonun engellenmesi. Türkiye’de vajinismus oranları %15–20’ye kadar çıkmaktadır.
Tedavi: Vajinismus için en sık kullanılan yöntemler BDT, Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme (EMDR), dilatör egzersizleridir. Bu yöntemlerin vajinismusta etkinliği %80–90 oranlarında yüz güldüren sonuçlar sağlamaktadır.

Cinsel İşlev Bozukluklarında Sakıncalı ve Kanıta Dayalı Uygulamalar

Cinsel işlev bozukluklarının tedavisinde zaman zaman yanlış ve etik dışı yöntemlere başvurulabilmektedir. Özellikle vajinismus tedavisinde karşılaşılan bu hatalı uygulamalar arasında; kadının hareketsiz “künde pozisyonuna” zorlanması, anestezi altında müdahaleler yapılması, vajinal botoks veya anestezik krem kullanımı, kızlık zarının cerrahi olarak alınması ve hatta muayenehanede terapist eşliğinde cinsel ilişki gerçekleştirilmesi yer almaktadır. Bu tür girişimler, bilimsel kanıtlara dayanmamakla birlikte bireyler için oldukça travmatize edici sonuçlar doğurur. Tedavi motivasyonunu düşürür, sorunu pekiştirir, çift ilişkilerini zedeler ve ek cinsel ya da psikolojik bozukluklara yol açabilir. Benzer şekilde, erken boşalma tedavisinde yalnızca geciktirici sprey ve kremlerle cinsel organ duyarlılığını azaltmaya çalışmak boşalma süresini geçici olarak uzatsa da, ereksiyon sorunlarına neden olabilir, alınan hazzı azaltabilir ve ilişki doyumunu düşürebilir.

Kanıta dayalı bilimsel araştırmalar, bu bozuklukların en etkili şekilde cinsel terapi, bilişsel davranışçı terapi (BDT), çift terapisi, sistematik duyarsızlaştırma ve dilatörlerle kademeli maruz bırakma yöntemleriyle tedavi edilebildiğini göstermektedir. Ayrıca pelvik taban fizyoterapisi ve psikoseksüel eğitim de başarı oranlarını artıran destekleyici yöntemlerdir. Botulinum toksin A (Botulinum Toksin A (BoNTA)) enjeksiyonları ise yalnızca dirençli vakalarda ikinci basamak olarak gündeme gelebilir; küçük örneklemli çalışmalarda umut verici sonuçlar bildirilse de metodolojik sınırlılıklar nedeniyle standart tedavi yöntemi olarak önerilmemektedir. Günümüzde kabul gören yaklaşım; eğitimi, güven ilişkisini, duygusal desteği ve basamaklı bir tedavi sürecini merkeze alır. Böylece hem bireysel iyileşme hem de çiftlerin cinsel yaşam kalitesinde sürdürülebilir bir gelişme sağlanabilir.

Cinsel Mitler ve Gerçekler

Cinsel işlev bozukluklarının devam etmesinde en önemli nedenlerden biri mitlerdir (doğru bilinen yanlışlar):
“Mastürbasyon zararlıdır”

Doyumlu bir cinsellik, öncelikle kendini ve bedenini tanımakla başlar. Bireyin haz noktalarını fark etmesi, bunları ve ilişkinin doyumlu olup olmadığını partneriyle paylaşması önemlidir.

“İlk gece mutlaka kan gelmelidir”

Kızlık zarı (hymen) cinsel birleşmede esneyen ince bir zardır ve ortası deliktir. Üzerindeki ince kılcal damarların çatlaması sonucu kanama olabilir. Her bin kadınıdan birinin kızlık zarının olmadı ve kadınların yaklaşık %50’sinde ilk cinsel birleşmede kanama olmadığı bilinmektedir.

“İlk ilişki mutlaka acılıdır”

İlk cinsel ilişkide somut ve gerçek bir acının yaşanacağına ilişkin cinsel ilişkideki ağrının abartılarak aktarılması ağrı beklentisini artırır. Bu durum ilk cinsel ilişki korkusuna ve ilk ilişki sırasında gerginliğe neden olmaktadır (CETAD).

“Kadın sekse her zaman hazır olmalıdır” Kadınların eşinin isteğine yanıt vermesi genellikle bir görev olarak algılanır ve baskı unsurudur. Cinsel istek kaybıyla sonuçlanabilir.

“Kadın cinsel isteğini belli etmez” Kadınların cinsellikle ilgili aktif tutum almaları çoğunlukla uygun karşılanmaz. Birçok araştırmada kadınların büyük kısmının, ön sevişme ve birleşme sırasında çoğunlukla hareketsiz kaldıkları belirtilmiştir. Büyüdükleri ortamda dinsel şartlanma, cinselliğin ayıp ve günah olarak aktarılması cinsel ilişkide suçluluk ve utanca neden olmaktadır.

“Penisin vajinaya girişi zordur”

Bu yanlış inanış en çok vajinismusu olan kadınlarda görülmektedir. Vajina penetrasyon sırasında anatomik olarak esnemektedir.

“Erkek cinsel organının büyüklüğü oranında zevk verir”

Erkeklerin cinsel çekicilikleriyle ilgili kaygıları en çok penis boylarının yeterli olup olmaması ile ilgili kaygılarla kendini göstermektedir. Özellikle pornografinin gerçek dışı genellemelerinin etkisiyle oluşan bu beklenti cinsel isteksizliğe ve kaçınmaya neden olabilmektedir.

“Sertleşme olmadan sevişme olmaz” Sevişmeye başlamak için penisin sertleşmesi beklenir. Oysa penisin sertleşmesi, cinsel istek duyulup bir cinsel etkinliğe girişildiğinde, cinsel uyarılma ile ortaya çıkar. Bir erkeğin sertleşme sorunu kaygıya, kaygının sertleşme zorluğunu devam ettirmesi ise yıpratıcı bir kısırdöngüye yol açar.

“Erkeğin görevi kadını tatmin etmektir” Cinsel ilişki bir performans alanı değil cinsel partneriyle doyumlu bir cinsel deneyim yaşamaktır.

“Uyarılmış erkek boşalmazsa ağrısı olur”

Bu sevişmeyi cinsel birleşmeye yönelten ve kadını istemediği durumlarda da erkeği orgazma götürmekle görevlendiren yanlış bir inançtır.

“Erkek her zaman hazırdır”

Erkekte performans kaygısı, Yetersizlik, Erken boşalmayı tetikler

“Partnerler birbinin isteğini geri çevirmemelidir”

Cinsel eşler arasında istenen cinsel istek sıklığının farklı olması bir cinsel sorun değildir. Ancak çiftler veya partnerlerden biri için sıkıntıya neden oluyorsa danışmanlık gerekli olabilir.

“Tüm fiziksel yakınlaşmalar sevişmeyle sonlanmalıdır”

Bu yanlış inanış eşlerin birbirlerine sevgi, sıcaklık ifadesi olarak temaslarını sınırlamaktadır.

“Sevişmek cinsel birleşme demektir”

Cinselliğin birleşme dışındaki yönlerini ihmal ederek partnerlerin birbirlerine sevgi, sıcaklık ifadesi olarak temaslarını sınırlamaktadır. Cinsel ilişkide duygusal yönlere daha çok gereksinim duyan partneri hayal kırıklığına uğratarak cinsel ilişkiye katılımını ve zevk almasını engellemektedir.

“İyi bir seks mutlaka orgazmla biter”

Her sevişmenin mutlaka orgazmla sonlanması gibi bir zorunluluk olmadığı gibi zaten neredeyse olanaksızdır.

“Her iki taraf aynı anda orgazm olmalı”

Çiftleri birlikte orgazm olmadıklarında eksiklik duygularına sevk etmektedir.

“Sevişmede neyin normal olduğuna ilişkin belirli kurallar vardır”

Cinsel yaşamın renkliliği ve farklılığını sınırlayan bu inanış, birçok kişinin cinsel arzularını ve fantezilerini bastırmalarına ve ifade edememelerine yol açmaktadır. Sevişmede tek kural iki tarafında onayının olması gereğidir.

“Sevişmek hakkında konuşmak onu bozar. Cinsellik her zaman kendiliğinden olmalı”

Bir insanın başka bir insana cinsel yakınlık duyması, her eş için farklı davranışları içerebilir. Çiftler, kendi aralarında haz aldıkları ve istedikleri veya sevmedikleri cinsel davranışları konuşmalıdır.

“Yaşlanınca cinsellik biter” Yaşlanma ile biyolojik değişiklikler olur ama cinsellik devam eder. Araştırmalar, yaşlılıkta da tatmin edici bir cinsel yaşamın mümkün olduğunu göstermektedir.

“Menopoz cinselliğin sonudur”

Üreme ile sevişmeyi birbirine bağlayan kültürel gelenek menopoza giren kadının artık cinsel isteğinin sona erdiğine telkin eder. Menopozla kadının cinsel hayatının sona erdiğine inanan bir erkek eşiyle sevişme isteğini daha çekinerek dile getirmektedir. Kadınlar açısından ise bu inanış cinsel isteklerini bastırmaya ya da cinsel arzularını ifade etmemeye yol açmaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Cinsel işlev bozukluğu normal midir?
Evet, çok yaygındır. Kadınların %43’ü, erkeklerin %31’i hayatlarının bir döneminde en az bir cinsel işlev bozukluğu yaşamaktadır.

Mitler gerçekten bu kadar etkili mi?
Evet. “İlk gece kan gelmezse bakire değildir” gibi mitler, vajinismus gibi ciddi bozuklukların temelinde yer alır.

Tedavi ne kadar sürer?
Bozukluğun türüne göre ve kişiye özgü olarak değişir. Erken boşalma birkaç seansla düzelebilirken, vajinismus tedavisi 2–4 ay veya daha uzun sürebilir

Başarı oranı nedir?
Vajinismus tedavisinde %80–90, erken boşalmada %70–80, erektil disfonksiyonda %70–80 başarı oranı vardır.