Ebeveyn Tutumları

Hangi Yaklaşım Nasıl Bir İz Bırakır?

Çocuklar, söylediklerimizden çok davranışlarımızdan öğrenir. Gözleri ve dikkatleri sosyal referans aldıkları ebeveynlerinin üzerindedir. Ebeveynlerin tutumları, çocukların hayata, kendilerine ve başkalarına bakışlarını şekillendirir. Bu nedenle çocuğun duygusal, sosyal ve bilişsel gelişiminde kritik bir rol oynar.  

Otoriter Ebeveynlik

Doğal gelişim süreçlerinde çocuk otoriteyle kendisini güvende hisseder. Gelişim düzeyine uygun sınırlara ve bunlara uymakta zorlandığında şefkatli bir desteğe ihtiyacı vardır.
Otoriter ebeveyn tutumu ise çocuğun davranışlarını katı kurallar ve yüksek beklentilerle kontrol eden; itaat ve disipline aşırı vurgu yapan, ancak duygusal sıcaklık ve açıklığın düşük olduğu bir ebeveynlik tarzıdır.

Bu yaklaşımda ebeveynin beklentisi, çocuğun kurallara koşulsuz uymasını sağlamaktır. İletişim genellikle tek yönlüdür; çocukların duyguları, görüşleri veya bireysel ihtiyaçları çoğu zaman dikkate alınmaz.

• “Ben ne dersem o olur” anlayışıyla hareket etme
• Emir verme ve sorgulamaya izin vermeme
• Sık sık ceza uygulama
• Yüksek beklenti ve düşük empati dengesi
• Sevgi ve onay göstermede kısıtlılık
• Hatalara karşı düşük tolerans

Örnekler:

• Çocuğun başarısını takdir etmeden, yalnızca “neden 100 almadın?” diye sorgulamak
• Hata yapan çocuğa açıklama fırsatı vermeden cezalandırmak
• “Ben senin iyiliğini senden iyi bilirim” diyerek karar süreçlerine dahil etmemek
• “Sus, büyükler konuşuyor” tarzında iletişimi kesmek
• Çocuğun korku ya da kaygı temelli uyum göstermesini “saygı” zannetmek

Sonuçları:

Bilimsel bulgulara göre, otoriter tutumla büyüyen çocuklarda kaygı bozuklukları, düşük benlik saygısı ve sosyal çekingenlik riski artar (Baumrind, 1967).

Bu tutumla yetişen çocuklarda genellikle içe kapanma, öfke birikimi ya da tam tersi aşırı uyum davranışları görülebilir. Çocuk, “kural koyucu” otoriteye bağımlı hale gelir ve kendi kararlarını verirken hata yapmaktan yoğun korku duyar. Ya da tam tersi tepkisellik gelişir.

Aşırı Toleranslı Ebeveyn Tutumu

Sınır koymakta zorlanan ya da çocuğun her isteğini karşılayan ebeveyn tutumudur. Duygusal olarak çocuğun ihtiyacı olan sıcaklık vardır ancak ihtiyacı olan disiplin, yönlendirme ve tutarlılık zayıftır. Sıklıkla çocuğun zorlayıcı duygularıyla kalmakta ve baş etmekte zorlanan ebeveyn “üzülmesin, kırılmasın” diyerek kontrolü elden bırakır.

Sınır koymaktan kaçınan tutum, genellikle kendi çocukluğunda otoriter veya cezalandırıcı ebeveynlik görmüş veya suçluluk duygusu, boşanma gibi sebeplerle aşırı telafi etme çabası içine giren ebeveynlerde gözlenmektedir.

Örnekler:

• Sınır koymaya çalışsa da tutarlılık gösterememek “Tamam ağlama, al istediğini”.
• Çocuğun her isteğine boyun eğmek “Canı isterse yapar”, “Zaten o daha çocuk”.

Sonuçları:

Aşırı izin verici ebeveynlikle büyüyen çocuklarda, özellikle davranış problemleri ve sosyal uyum zorlukları daha sık gözlenir (Baumrind, 1991).

Bu tutumla yetişen çocuklar genellikle sabırsız, sınır tanımakta zorlanan ve erteleme eğilimli olabilir. İç denetimleri zayıf kalır, kuralların neden var olduğunu anlamakta güçlük çekerler. Çocukta dürtüsellik, benmerkezci tutumlar, sorumluluktan kaçınma, düşük akademik başarı gibi etkilere yol açar.

İhmalkâr Ebeveynlik

Bu kavram, öncelikle (Diana, 1967 ve Maccoby & Martin, 1983)’ün ebeveynlik tipolojilerine dayanır.Bağlanma teorisi ve duygusal ihmal literatürü bu tutumun çocukta bağlanma travması riskini artırdığını göstermiştir.

Bu model, ebeveyn tutumlarını iki eksende tanımlar:

• Duygusal sıcaklık
• Davranışsal denetim

Ebeveyn çocuğun fiziksel ihtiyaçlarını kısmen karşılayabilir, ancak duygusal olarak çoğunlukla erişilemez, ilgisiz ya da tükenmiş haldedir.
Bu ebeveynlik biçiminde ne sınır vardır ne de yönlendirme; çocuğun dünyasında “görülme” ve “değerli hissetme” duygusu eksik kalır.

İhmalkâr ebeveynlik, çoğu zaman duygusal kapasite eksikliğinin veya tükenmişliğin sonucudur. Bu ebeveynlerin kendileri de genellikle duygusal ihmal görmüş ya da duygusal regülasyon becerilerini öğrenememiş bireylerdir.

Örnekler:

• Çocuğun duygularına ve ihtiyaçlarına karşı ilgisiz veya yetersiz tepki verme
• Çocuğun duygusal krizine kayıtsız kalmak: “Abartıyorsun, geçer.”
• Günlük ihtiyaçlarını unutturacak kadar iş, sosyal medya veya kendi sorunlarına gömülmek
• Çocuğun okulda yaşadığı zorluklara ilgisiz kalmak
• Fiziksel olarak orada olup, duygusal olarak “uzakta” olma Örn. sürekli telefonla ilgilenme
• Aşırı iş yükü, depresyon, bağımlılık, kendi travması gibi nedenlerle ebeveynlik işlevinin aksaması
• “O kendi halleder.” veya “Zaten büyüdü, artık ilgilenmeye gerek yok.” gibi tutumlar
• Çocuğun eğitimine, arkadaş çevresine veya duygusal yaşamına dair düşük farkındalık

Çocuk Üzerindeki Etkileri:

İhmal edici ebeveynlikle büyüyen çocuklarda bağlanma problemleri, ilişkisel yetersizlik ve riskli davranışlara eğilim daha yaygındır (Steinberg, 2001). Çocuk kendini görülmemiş, değersiz ya da sevilmeye layık değilmiş gibi hissedebilir. Yetişkinlikte terk edilme korkusu veya duygusal mesafe gelişebilir. Duygularını tanımakta ve ifade etmekte zorlanabilir. İleride psikoterapötik süreçlerde sıklıkla duygusal yoksunluk, boşluk hissi olarak ifade edilmektedir. Odaklanma güçlüğü, sosyal geri çekilme, düşük özgüven gibi akademik ve sosyal sorunlar sık görülür.

Dengeli ve Demokratik Ebeveyn Tutumları

Hem sınırların hem de duygusal sıcaklığın korunduğu, çocuğun ihtiyaçlarına duyarlı ama yönsüz bırakmayan bir tutumdur.
Ebeveyn, çocuğun duygularını anlamaya isteklidir. Davranışlarının nedenini açıklar, aynı zamanda sınır koymaktan çekinmez. Çocuğun hem kendini güvende hissetmesini hem de sorumluluk geliştirmesini sağlamak için rehberlik eder. Baumrind’e göre destekleyici ebeveynlik çocukta güvenli bağlanmayı ve içsel disiplin gelişimini sağlar.

Dengeli ebeveynlik diğer ebeveynlik tutumlarından farklı olarak nöropsikolojik regülasyon bilgisini de içerir. Ebeveyn yalnızca konuşarak değil, beden dili, ses tonu ve tutarlılığıyla da çocuğa güven verir. Güvende hisseden çocuk daha kolay yatışabilir ve duygusal regülasyon becerileri, ebeveynin eş duyumlu tutarlılığıyla gelişir. Çocuğun sinir sistemi, ebeveynin sakinliğiyle senkronize olur(Siegel & Bryson, 2011). Bu tutum, güvenli bağlanmayı, öz denetimi ve psikolojik dayanıklılığı güçlendirir.

• Duyguyu tanıma ve adlandırma: Çocuğun davranışından önce duygusunu fark etmek “Sen kızmışsın galiba, oyuncağını vermek mi zor geldi?”.
• Sınırı net ve sakin biçimde koyma “Öfkelenmen normal ama vurmak hiç uygun değil”.
• Nedeni kısaca açıklamak ve seçenek sunmak “Eğer istensen öfkeni birlikte konuşabiliriz, istersen biraz yalnız kalabilirsin”
• Tutarlılık göstermek: Aynı davranışa her seferinde benzer tepki vermek. Çocuğun zihninde “dünya öngörülebilir” hissini güçlendirir.
• Telafiyi önemsemek. Ebeveyn de hata yapabilir; önemli olan telafi etmektir. “Az önce sana bağırdım, bu doğru değildi. Üzgünüm, yeniden konuşalım mı?”.
• Çocuğun görüşünü önemsemek, merakla yaklaşmak. “Bu konuda senin fikrini merak ediyorum.”, “Kuralımız var ama nedenini de konuşabiliriz.”.

Çocuk Üzerindeki Etkileri:

• İç disiplinin ve özgüvenin güçlenmesi
• Duygularını ifade edebilme ve düzenleyebilme becerisi
• Başkalarının sınırlarına saygılı olma, sorumluluk alabilme
• Problem çözme becerilerinin gelişmesi
• Akademik motivasyon ve başarı

Sık Sorulan Sorular

Peki Ebeveynlik Tutumu Değiştirilebilir mi?

Evet. Ebeveynlik öğrenilen bir süreçtir. Davranışlar gözden geçirilebilir, daha güvenli ve destekleyici bir ilişki kurmak için farkındalık geliştirilebilir.

Terapide ya da danışmanlık süreçlerinde, çocuğunuza sağlıklı bir biçimde sınır koymak, duyguları düzenlemeyi öğretmek ve başka ihtiyaç duyulan konular üzerine yeni yöntemler geliştirmek mümkündür.

En iyi ebeveynlik tarzı hangisidir?

Tek bir “doğru” yoktur ama destekleyici ve sınır koyan demokratik tutum, dengeli ebeveynlik çocuk gelişiminde en sağlıklı sonuçlara ulaşmıştır. Bilimsel olarak etkinliği kanıtlanmış tutumları özgün ilişkinize dahil etmeniz önerilir.

Zamanında sert davrandım, çok mu geç?

Hayır. İlişkiler her zaman onarılabilir. Çocuğun duygusal belleğine açıklama, farkındalık ve yakınlıkla yeni deneyimler eklenebilir.

Çocuğum çok ağladığı için her dediğini yapıyorum. Başka çözüm bulamıyorum. Ne yapabilirim?

Ağlamak bir duygu ifadesidir ama her isteğin karşılanması sınır kavramının gelişmesini engeller. Zorlayıcı duygularla baş edebilme kapasitesi ancak duyguda kalmasıyla ve sizin de onunla kalabilip eşlik etmenizle mümkündür.

Çocuğuma bazen hiç istemediğim gibi davranıyorum. Sonra çok üzülüyorum.

İstenmeyen davranıştan çıkış kapısı fark etmektir. Henüz dönüştürememiş olsanız bile en önemli eşiği geçtiniz. Sonraki basamakta biraz gözlemlemek “Ne olduğunda bunları yaşıyoruz?” “Bu hisler veya tepkiler nereden tanıdık geliyor? Bunlara bakmak isteyebilirsiniz. Kontrol edebilmeniz için tetiklendiğiniz yerleri fark edip tepkinin nereden geldiğini anlamanız önemli.

“Şu an ben gerginim, önce bir nefes alayım, sonra konuşalım.” Bu yaklaşım, travma aktarımını keser ve güven hissini yeniden kurar.

Hiçbir ebeveyn mükemmel değildir. Buna gerek yoktur. İstenmeyen andan sonra özür dilemek, çocuğun güvenini korur.

“Az önce bağırdım, bu doğru değildi. Üzgünüm. Şimdi istersen yeniden konuşabiliriz.”
Onarım, çocuğa hataların da ilişkiyi bitirmediğini öğretir. Çocuklar bir ilişkide çıkan problemlere dikkat kesildikleri kadar sonrasında neler olduğuna da dikkat kesilir. Bir şey yokmuş gibi davranılması anlamlandırmalarını zorlaştırır ve güvenlik duygularını zedeler. Bu yüzden nasıl telafi edilebileceğini göstermek önemlidir.

Ben çok baskılandım, ihtiyaçlarım karşılanmadı. Çocuğumun benim gibi olmasını istemiyorum.

Sağlıklı gelişim açısından bir şeyin çok fazlasını veya azını; uçlarda olanı çok istemeyiz. Aşırı sertlik de, aşırı yumuşaklık da işlevsel değildir.
Sınır çocuğun ihtiyacıdır. Çocuk için öngörülebilirlik sağlar; çocuğu gelişim düzeyine uygun olmayan kararlar verme sorumluluğundan korur. Sevgiye sınırları eklemek güvende hissetme yaratır.

“Ne kadar üzüldüğünü ben de görüyorum ama bu davranış uygun değil. Gel birlikte çözüm bulalım.” Bu tutum, otorite ve şefkat dengesini sağlar.
Çocuğunuzla ilişkinizde kendi çocukluğunuzda karşılanmayan ihtiyaçlarınıza ve yaşadığınız zorluklara odaklanmanızın sağlıklı sonuç vermesini beklemeyiz. Çocuğunuzun ihtiyaçlarına ve rasyonel tarafınıza güvenmenizi öneririm.

Babaannesi ve dedesi öyle alıştırdı, ne yaparsak yapalım söz dinletemiyoruz.

Aile dinamiğinin ve çocuk bakımının içine büyüklerin, yakınların dahil olması ve beraberinde gelen tutum farklılıkları çocuğun zihninde karışıklığa sebep olabilir. Her ne kadar zorlayıcı olsa da bu tabloyu dönüştürmek mümkündür. Tutarlılık, her zaman aynı tepkiyi vermek değil; benzer durumlarda öngörülebilir olmak demektir. Çocuğun dikkatini ailenizdeki tutarlı sınırlara çekmek, onu gözetmenin sizin sorumluluğunuz olduğunu hatırlatmak önemlidir, bu süreçte yumuşak geçişlerle tekrar kendi ritminizi yakalayabilirsiniz.

İletişiminizde büyüklerin etkisini göz önünde bulundururken kendi sınır sisteminizi de gözden geçirmekte fayda var. Hangi koşullarda esneklik gösteriyorsunuz? Bu konu sizin için oldukça zor; bu zorlukla başa çıkmak için nasıl davranıyorsunuz? Tükendiğiniz noktalarda ya da sabırsız tepkiler verir misiniz? Çok fazla ya da çok az kural koyuyor olabilir misiniz?

Çocuğuma karşı çok tahammülsüz hissediyorum

İhmalkâr ya da sabırsız tepkilerin çoğu tükenmiş ebeveynden gelir. Ebeveyn kendi ihtiyaçlarını karşılamadıkça, kendi duygusal bakımını almadıkça, duygusal olarak ulaşılabilir olamaz. Dinlenmek, destek almak, terapi görmek çocuğa yapılan en büyük iyilik olur.