Hi, I’m Jone Lee

Nöropsikolojik Değerlendirme

Nöropsikolojik Değerlendirme Nedir?

Nöropsikolojik değerlendirme, beyin fonksiyonlarının bilimsel, nesnel ve yapılandırılmış testlerle incelendiği bir klinik değerlendirme yöntemidir. Bireyin dikkat, bellek, dil (lisan), yönetici işlevler (executive functions), görsel-mekansal (vizyospasyal) beceriler gibi işlevlerin bilişsel alanlardaki performansı objektif olarak ölçülür.

Bu değerlendirme, semptomlar günlük yaşama yansımadan önce erken evre bozulmaları saptama imkânı sunar. Bu sayede, Alzheimer gibi kronik hastalıklarda erken tanı sağlanarak erken müdahale edilebilir. Elde edilen bulgular tedavi ve rehabilitasyon planlamasının bilimsel temellerle yapılmasına katkı sağlar. Ayrıca, zaman içinde tekrarlanan testlerle tedaviye verilen yanıt izlenebilir, gerekli düzenlemeler yapılabilir.

Nöropsikolojik testler, yalnızca klinik uygulamada değil; aynı zamanda beyin-davranış ilişkisini anlamaya yönelik bilimsel araştırmalarda da temel ölçüm aracı olarak kullanılır.

Kullanılan testler, geçerlik ve güvenirliği kanıtlanmış, norm verileriyle desteklenen ve yalnızca alan uzmanları tarafından yorumlanması gereken araçlardır. Uluslararası standartlara göre bu testler, lisansüstü eğitim ve süpervizyon süreciyle yetkinlik kazanmış klinik nöropsikologlar tarafından uygulanmakta ve yorumlanmaktadır.

Ayrıca, güncel literatüre göre nöropsikolojik testler uygun teknik altyapı ve protokoller sağlandığında online olarak da yüksek güvenirlik ve geçerlikle uygulanabilmektedir. Bu da farklı şehirlerde yaşadığı için ya da sağlık sorunları nedeniyle kliniğe erişemeyen bireyler için önemli bir olanak sağlamaktadır.

Hangi Durumlarda Kullanılır?

Nöropsikolojik testler;

Nörolojik Hastalıklar: Alzheimer tipi demans, Parkinson, inme (felç), epilepsi, multiple skleroz (MS) gibi durumlarda bilişsel kaybın derecesini ve seyri izlemek için.

Psikiyatrik Bozukluklar: Şizofreni, bipolar bozukluk, şizoaffektif bozukluk, obsesif kompulsif bozukluk (OKB) gibi durumlarda dikkat, bellek ve frontal işlevlerdeki değişimleri saptamak için.

Gelişimsel Bozukluklar: Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), öğrenme güçlüğü, otizm spektrum bozukluğu gibi tablolarda tanı konulmasına ve eğitim planlamasına katkı sağlamak için.

Metabolik Hastalıklar: Diyabet, tiroit bozuklukları gibi sistemik hastalıklarda bilişsel etkilenmelerin takibi için.

Travmatik Beyin Hasarları: Trafik kazası, düşme, darbe gibi kafa travmasına neden olan durumlarda dikkat, hafıza ve yönetici işlev bozulmalarını nesnel olarak görüntülemek için.

Adli ve Hukuki Değerlendirmeler: Cezai ehliyet, karar verme kapasitesi, vasiyet düzenleyebilme yetisi gibi durumların bilimsel olarak somut veriler sunması ve belgelenmesi için.

Spor Kaynaklı Sarsıntılar: Tekrarlayan darbelere maruz kalan profesyonel sporcularda erken etkilenimleri belirlemek için.

Değerlendirme Sürecinde Hangi Testler Kullanılır?

Bellek İşlevleri:

Wechsler Memory Scale (WMS) / Wechsler Bellek Ölçeği

Rey Auditory Verbal Learning Test (RAVLT) / Rey İşitsel-Sözel Öğrenme Testi

Öktem Sözel Bellek Süreçleri Testi

California Verbal Learning Test (CVLT) / Kaliforniya Sözel Öğrenme Testi

Dikkat ve Yönetici İşlevler:

Stroop Testi

Trail Making Test (TMT) / İz Sürme Testi

Wisconsin Card Sorting Test (WCST) / Wisconsin Kart Eşleme Testi- Berg Card Sorting Test

WAIS İkili Benzerlikler, Atasözü Yorumlama Testleri

Luria’s Test / Luria Testi

Bu testler: dürtü kontrolü, planlama, esneklik, problem çözme ve soyutlama becerileri gibi frontal işlevleri

Görsel-Mekansal Beceriler:

Rey-Osterrieth Complex Figure (ROCF) / Rey-Osterrieth Karmaşık Figür Testi

Benton Judgment of Line Orientation / Benton Çizgi Yönü Belirleme Testi

Benton Görsel Bellek Testi

Genel Bilişsel Tarama Araçları:

Mini Mental State Examination (MMSE) / Standardize Mini Mental Test (SMMT)

Montreal Cognitive Assessment (MoCA) / Montreal Bilişsel Değerlendirme

Frontal Assessment Battery (FAB) / Frontal Değerlendirme Bataryası

Benton Yüz Tanıma Testi

Lisan (Dil) Becerileri:

Boston Naming Test / Boston Adlandırma Testi

Sözel Akıcılık (Kategorik Akıcılık Testi, Fonemik ve Semantik) Testi, Leksikal Akıcılık Testi

Dil becerisi ve yönetici işlevleri başta olmak üzere birçok bilişsel alanı ölçer.

Bu testler sayesinde; dikkat ve dikkati sürdürme becerisi, hafıza, yönetici işlevler, dil, görsel-mekansal beceriler gibi pek çok bilişsel fonksiyon ölçülür. Testlerin kombinasyonu, hangi beyin bölgesinde fonksiyonel işlev kaybı olabileceğine dair bilimsel veriler sunar. İzmir’de yüz yüze ya da online nöropsikolojik değerlendirme, profesyonel destek ve değerlendirme süreçleri hakkında daha fazla bilgi için iletişime geçebilirsiniz.

Travma

Travma Nedir, Ne Değildir?

Travma sıradan zorlayıcı yaşantılardan farklı olarak, kişinin baş etme kapasitesini aşan şiddette ve sinir sistemini kalıcı biçimde tehlike alarmına geçiren yaşantılardır.

Aynı olay bir kişi için travmatik etki yaratabilirken, bir başkası için daha az sarsıcı olabilir. Bu fark biyolojik yatkınlık, geçmiş deneyimler ve sosyal destek düzeyiyle ilişkilidir.

Klinik psikoloji ve psikiyatri alanlarında travma, çok daha belirgin kriterlere sahip bir kavramdır. Bireyin yaşamını veya bütünlüğünü tehdit eden bir olaya maruz kalması ya da tanık olması sonucunda gelişen, yoğun çaresizlik ve korku duygularıyla karakterize, kalıcı psikolojik etkiler bırakan bir yaşantı olarak tanımlanır (APA, DSM-5, 2013).

Büyük “T”

Kişinin yaşamını doğrudan tehdit eden ya da ağır yaralanmalara, kayıplara neden olan deprem, savaş, işkence, cinsel saldırı ve ağır kazalar gibi olaylardır.

Araştırmalar, bu tür travmaların Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) gelişiminde en güçlü risk faktörleri arasında olduğunu göstermektedir (Yehuda & McFarlane, 1995).

Küçük “t” ise

Çoğunlukla yaşamı doğrudan tehdit etmeyen ama tekrarlayıcı, kronik ve sistematik stres yükleri yaratan yaşantılardır. Bunlar zamanla kişinin benlik algısını ve güven duygusunu zedeleyebilir. Yapılan çalışmalar, bu travmaların uzun vadede depresyon, anksiyete ve ilişki sorunlarıyla yakından ilişkili olduğunu göstermektedir (Felitti et al., 1998).

• Çocuklukta sürekli eleştirilmek veya duygusal ihmal
• Akran zorbalığı
• İş yerinde mobbing
• Partner ilişkilerinde psikolojik şiddet
• Kimlik, aidiyet ya da ayrımcılığa bağlı ötekileştirici tutumlar

Kolektif Travmalar yalnızca bireysel değil, toplumsal veya kurumsal düzeyde işleyen devamlı ve örgütlü şiddet biçimlerini ifade eder. Bu tür travmalar, toplulukların hafızasında kalıcı izler bırakır (Herman, 1992).

• Politik baskı, savaş ve soykırım
• Göç ve mültecilik deneyimleri
• Ayrımcılık, ırkçılık, toplumsal cinsiyet temelli şiddet

Ayrıca bilimsel bulgular cinsel şiddet, işkence gibi insan eliyle yaratılan travmaların doğa kaynaklı travmalardan çok daha yıkıcı olduğunu göstermektedir (Kessler et al., 1995). Bunun nedeni güven duygusunun ve kişilerarası bağların daha fazla zedelenmesidir.

Kompleks Travma kavramı tekrarlayan, uzun süreli ve genellikle çocuklukta başlayan travmatik yaşantıları tanımlar. Kompleks travma kişinin benlik algısını, kimlik gelişimini ve ilişki kurma biçimlerini derinden etkiler.

Bowlby’ nin bağlanma kuramında, erken dönemde güvenli bağlanma travmanın etkilerine karşı güçlü bir koruyucu faktör olarak vurgulanır. Çocukluk çağı travmaları, güvensiz bağlanma biçimleriyle yetişkin ilişkilerine yansır.

Bağlamsal Yaklaşım’ a göre travmaya verilen reaksiyon yalnızca bireysel değil, çevresel bağlam içinde şekillenir. Yoksulluk, toplumsal cinsiyet rolleri, savaş ortamı gibi faktörler travmanın hem ortaya çıkışını hem de iyileşme sürecini belirler.

Travmanın Sinir Sistemindeki İzleri

Nörogörüntüleme çalışmaları, travmanın beyinde yapısal ve işlevsel değişiklikler yarattığını göstermektedir: Amigdalanın aşırı aktivitesi (tehlike alarmı), hipokampüste küçülme, prefrontal korteksin düzenleyici etkisinin baskılanması, Hipotalamus-Hipofiz-Adrenal Aksında (HPA) düzensizlik (Yehuda et al., 2015).

Travma ile Baş Etmek Mümkün mü?

Psikoterapötik yaklaşımlar: Göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme (EMDR), bilişsel davranışçı terapi (BDT), şema terapi ve diğer psikoterapi yöntemleri travmatik anıların yeniden işlenmesine yardımcı olur.

Erken dönemde sağlanan psikolojik desteğin, travma sonrası kronik bir bozukluk gelişmesini %50’ den fazla azalttığı bilinmektedir (Lancet Psychiatry, 2014).

Beden odaklı yöntemler: Mindfulness, nefes ve beden farkındalığı teknikleri sinir sistemini düzenler. Dissosiyasyon (ayrışma, kopma) durumlarında bedenle yeniden bağlantı kurmakta önemli bir etkisi bulunur.

SIKÇA SORULAN SORULAR

Küçük travmalar “t” önemli mi?
Evet. Uzun vadede tekrarlayan etkileri nedeniyle psikolojik sağlık üzerinde en az büyük “T” travmalar kadar derin izler bırakabilir.

Her travma TSSB’ ye yol açar mı?
Hayır. Travmaya maruz kalanların önemli bir kısmı dayanıklılık geliştirir veya hayatına önceki gibi devam edebilir. Ancak yaklaşık %10’unda TSSB gelişir.

Travma neden herkeste aynı etkiyi bırakmaz?

Aynı travmaya maruz kalan iki kişi farklı tepkiler gösterebilir. Bu farklılığı genetik yatkınlık, erken dönem yaşantılar, sosyal destek ve kültürel bağlam gibi faktörler belirlemektedir.

Travmaya bağlı etkiler kendiliğinden geçer mi?
Bazı kişiler zamanla toparlanabilir ancak travmatik anılar işlenmezse yıllar sonra bile tetikleyici olabilir.

Travma Sonrası en etkili psikoterapi yöntemi nedir?
Sıklıkla EMDR, BDT ve destekleyici yaklaşımların etkinliği bilimsel olarak gösterilmiştir.

Travma, tek bir tanıma indirgenemeyecek kadar karmaşık bir kavramdır. Bazen yaşamı altüst eden olaylar, bazen de birikerek benlikte iz bırakan deneyimlerdir.

İyi haber: Modern yaklaşımlar travmayı “dönüştüren” bir deneyim olarak da ele almaktadır.

Travmatik deneyim anlamlandırıldığında ve işlendiğinde, aynı zamanda kişide travma sonrası büyümeyle sonuçlanma potansiyeli taşır.

Travma Sonrası Stres Bozukluğu